Opinie osób starszych coraz częściej stają się ważnym źródłem wiedzy przy planowaniu zmian w przestrzeni publicznej. Seniorzy zwracają uwagę nie tylko na widoczne bariery, takie jak schody czy brak wind, ale także na mniej oczywiste problemy, które utrudniają im codzienne sprawy — wizytę w urzędzie, przychodni czy instytucji kultury.

W rozmowach i badaniach jakościowych powtarza się jedno przesłanie: dostępność to nie udogodnienie, lecz warunek samodzielności i szacunku. 

Osoby starsze podkreślają, że największym wyzwaniem są bariery architektoniczne. Wymieniają przede wszystkim wysokie stopnie przy wejściach, śliskie nawierzchnie, brak poręczy oraz zbyt wąskie drzwi. Dla wielu seniorów problemem jest także poruszanie się po rozległych budynkach bez możliwości odpoczynku — brak ławek czy miejsc do siedzenia bywa istotnym ograniczeniem. Równie często pojawiają się uwagi dotyczące dostępności wind: ich brak, awaryjność lub nieczytelne oznaczenia sprawiają, że starsze osoby rezygnują z załatwiania spraw samodzielnie. Seniorzy zwracają uwagę, że nawet dobrze zaprojektowany budynek może być trudny w użytkowaniu, jeśli brakuje jasnej informacji. Zbyt mała czcionka, niski kontrast, skomplikowane komunikaty czy chaotyczne oznaczenia powodują dezorientację i stres. Wiele osób starszych podkreśla, że w takich sytuacjach kluczowe jest wsparcie personelu — życzliwa i cierpliwa pomoc często decyduje o pozytywnym odbiorze całego miejsca. W opiniach seniorów często pojawia się wątek godności i niezależności. Możliwość samodzielnego poruszania się i załatwiania spraw bez proszenia o pomoc jest dla osób starszych niezwykle ważna. Bariery dostępności sprawiają, że część seniorów ogranicza swoje aktywności, rzadziej wychodzi z domu i stopniowo wycofuje się z życia społecznego. Osoby starsze wyraźnie podkreślają, że ich głos powinien być uwzględniany na etapie planowania i modernizacji budynków oraz usług. Konsultacje, ankiety czy rozmowy z seniorami pozwalają lepiej zrozumieć realne potrzeby i uniknąć rozwiązań, które w teorii spełniają normy, ale w praktyce nie działają.

W trakcie spotkań realizowanych w ramach audytów dostępności zapytaliśmy uczestników projektu – osoby starsze – czym dla nich jest dostępność. Odpowiedzi miały formę krótkich haseł, które razem tworzą niezwykle spójny i głęboki obraz tego pojęcia. Padały słowa takie jak: możliwości, zrozumienie, współpraca, odwaga, wspólnota, uważność, otwartość, szacunek oraz świadomość. Dla seniorów dostępność oznacza przede wszystkim możliwości – możliwość samodzielnego wyjścia z domu, załatwienia spraw w urzędzie, udziału w wydarzeniach kulturalnych czy spotkaniach społecznych. To realna szansa na aktywne życie bez konieczności ciągłego proszenia o pomoc. Zrozumienie odnosi się do potrzeb osób starszych, ich ograniczeń, ale też doświadczeń. Dostępna przestrzeń i komunikacja to efekt empatii oraz umiejętności spojrzenia na budynki i usługi z perspektywy użytkownika, który porusza się wolniej, gorzej widzi lub słyszy. Seniorzy podkreślali również wagę współpracy – pomiędzy instytucjami, projektantami, audytorami a samymi użytkownikami. Dostępność nie powstaje w oderwaniu od ludzi, lecz w dialogu, w którym każdy głos ma znaczenie. Pojawiające się hasło odwaga odnosi się do gotowości wprowadzania zmian. To odwaga decydentów, by przyznać, że istnieją bariery, ale także odwaga osób starszych, by mówić o swoich trudnościach i oczekiwaniach. Dostępność to także wspólnota – poczucie, że przestrzeń publiczna jest wspólna i powinna służyć wszystkim, niezależnie od wieku czy sprawności. Z tym wiąże się uważność, rozumiana jako dostrzeganie drobnych elementów codzienności, które mogą ułatwiać lub utrudniać funkcjonowanie. Otwartość i szacunek pojawiają się w kontekście relacji międzyludzkich. Seniorzy podkreślali, że dostępność to nie tylko rozwiązania techniczne, ale również postawa personelu i sposób komunikacji – życzliwy, cierpliwy i pozbawiony protekcjonalności. Całość dopełnia świadomość – zarówno społeczna, jak i instytucjonalna. Świadomość tego, że dostępność nie jest przywilejem, lecz prawem, oraz że jej brak może prowadzić do izolacji i wykluczenia. Wypowiedzi uczestników spotkań pokazują, że dostępność w rozumieniu osób starszych to pojęcie wielowymiarowe. To nie tylko architektura i informacja, lecz także relacje, postawy i sposób myślenia o wspólnej przestrzeni.

 

Publikacja wyraża jedynie poglądy autora/ów i nie może być utożsamiana z oficjalnym stanowiskiem Kancelarii Prezesa Rady Ministrów.

Projekt dofinansowany ze środków rządowego programu wieloletniego na rzecz Osób Starszych "Aktywni+" na lata 2021-2025. Edycja 2025.